Müxtəlif mənbələrdə yayılmış məlumatlara görə, bu sammitdə “sülh müqaviləsi” deyil, daha çox “niyyətlərə dair protokol” və ya “anlaşma memorandumu” imzalanması gözlənilir. Bu isə ilk baxışda ciddi hüquqi nəticələr doğurmayan, lakin siyasi siqnal xarakteri daşıyan sənəd deməkdir. Belə sənədlər tərəflərin gələcəkdə sülhə nail olmaq üçün öhdəlik götürdüyünü göstərsə də, hər hansı tərəfin geri çəkilməsi halında hüquqi məsuliyyət daşımır.
Azərbaycanın praqmatik mövqeyi və danışıqların mahiyyəti
Hazırkı mərhələdə Azərbaycanın sülh prosesində sərgilədiyi mövqe həm ardıcıl, həm də praqmatikdir. Bakı dəfələrlə bəyan edib ki, Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması üçün əsas olan beş prinsip üzərində razılığa gəlinməlidir və bu prinsiplərin mərkəzində qarşılıqlı suverenliyin tanınması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, daxili işlərə qarışmamaq və nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması dayanır.
Əgər Vaşinqton görüşündə imzalanacaq sənəd bu prinsipləri ehtiva edəcəksə, istər “mütləq sülh müqaviləsi”, istərsə də “niyyət protokolu” adlandırılsın, onun real nəticələr doğurması mümkündür. Lakin sənəd sadəcə ümumi ifadələrlə məhdudlaşacaqsa və konkret mexanizmləri, vaxt cədvəlini, monitorinq formatını ehtiva etməyəcəksə, bu, prosesi formal səviyyədə donduracaq və daha sonra yeni təzyiq və ya böhranlar üçün zəmin yaradacaq.
Ermənistanın qeyri-müəyyən strategiyası və sülh perspektivlərinə təsiri
Ermənistan tərəfi isə, görünən odur ki, hələ də yekdil və aydın mövqe formalaşdıra bilməyib. Rəsmi İrəvan müxtəlif beynəlxalq aktorların təsirindən çıxış etməyə çalışır, lakin daxili siyasi təzyiqlər, diaspor qruplarının təsiri və Rusiya-İran tandemi ilə geosiyasi balans yaratmaq cəhdləri onun ardıcıl diplomatik strategiya formalaşdırmasına mane olur.
Eyni zamanda Ermənistan daxilində bu sammitə qarşı açıq və gizli müqavimət formalaşmaqdadır. Ermənistan cəmiyyətində və siyasi dairələrində “real sülh müqaviləsi” imzalanacağı təqdirdə bunun daxili siyasi partlayışa səbəb ola biləcəyi qorxusu var. Bu isə Paşinyan hökumətinin manevr imkanlarını məhdudlaşdırır və onu imitasiya xarakterli sənədlərlə kifayətlənməyə vadar edir.
Vaşinqtonun məqsədi və Tramp administrasiyasının rolu
ABŞ prezidenti Donald Tramp üçün bu sammit həm regional sabitliyə töhfə vermək, həm də 2026-cı il seçkiləri ərəfəsində beynəlxalq uğur kimi təqdim ediləcək siyasi nəticədir. Lakin Vaşinqton bu təşəbbüsü ilə yalnız vasitəçi kimi çıxış etmir, həm də regionda balansın saxlanılmasına çalışır. ABŞ bu prosesdə Avropa İttifaqının və Rusiyanın rolu fonunda daha effektiv təsir mexanizmi formalaşdırmağa cəhd edir.
Buna görə də imzalanacaq sənədin statusu – hüquqi qüvvəyə malik sülh müqaviləsi, yoxsa sadəcə siyasi bəyanat səviyyəsində anlaşma olması – Tramp administrasiyasının prosesə verdiyi real önəmi göstərəcək.
Yekun qiymətləndirmə
Azərbaycan bu sammitdə açıq və realist gündəmlə iştirak edir. Bakı sülhə nail olmaq üçün siyasi iradəsini dəfələrlə nümayiş etdirib və konkret təkliflər irəli sürüb. Əgər Ermənistan tərəfi də bu dəfə daxili çəkişmələrə və xarici təzyiqlərə uymadan eyni dərəcədə məsuliyyətli davranarsa, Vaşinqton sammiti real sülh müqaviləsinə aparan yolun başlanğıcı ola bilər. Əks təqdirdə bu görüş də əvvəlkilər kimi, birgə foto və ümumi bəyanatlarla yadda qalacaq.
Firuz Bağırov
Ordu.az
